De overval Leeuwarder strafgevangenis

(De Kraak)
De overval op de Leeuwarder strafgevangenis, 8 december 1944
Wever - III isbn 90-6135-395-5

Paleis Soestdijk, april 1985. Prins Bernard
De geslaagde overval van de Friese K.P. op de Leeuwarder gevangenis, waarbij een vijftigtal gevangenen de vrijheid herkreeg, vormde in die donkere tijd een lichtpuntje, dat zowel boven als beneden de rivieren werd ervaren als een bewijs van de naderende bevrijding.

De kraak in de Leeuwarder gevangenis vervulde mij, als Bevelhebber Nederlandse Strijdkrachten, destijds met trots, vooral omdat er geen schot bij werd gelost, en met dankbaarheid omdat represailles van de bezetter uitbleven.
Het lijkt mij een uitermate goede zaak om de herinnering aan deze bijzondere gebeurtenis uit de bezettingstijd levendig te houden, vooral voor de generaties die de oorlog niet hebben meegemaakt.

De overval in Leeuwarden toont immers tot in welke mate mensen bereid kunnen zijn hun leven in te zetten voor dat van hun medemensen. En aan die instelling heeft onze samenleving nog steeds grote behoefte.
Moge dit boekwerkje*, waarin het verhaal van de overval nog eens wordt naverteld, daartoe mede een stimulans zijn.

Prins der Nederlanden.

*(De Kraak) de overval op de Leeuwarder strafgevangenis, 8 december 1944

Piet Kramer

Oktober '44 kreeg Piet Kramer van de gewestelijke commandant van de BS in Friesland het verzoek een plan voor een overval op de Leeuwarder strafgevangenis te ontwerpen. Op dat moment was er weliswaar geen reden voor een kraak, maar het plan van operatie moest gereed zijn. Piet kreeg via Eppie contact met een gevangenbewaarder, die hem een plattegrond van de gevangenis, een complete lijst van de gevangenen en wasafdrukken van verscheiden sleutels bracht; van een politieofficier te Leeuwarden ontving hij een insluitingformulier.

Na een maand was het operatieplan geheel gereed en toen was het weldra ook nodig om het uit te voeren, want half November werden zes vooraanstaanden uit de illegaliteit van Leeuwarden gevangen genomen. Zij moesten, vóór zij doorsloegen onder de SD verhoren eruit en met hen 45 anderen. Het verloop der actie, die in de namiddag van 8 December '44 plaats had, was aldus: 3.30 u. Het hoofdbureau van politie te Leeuwarden ontvangt een telefoontje: "Twee agenten uit Bolsward zijn met drie zwarthandelaars onderweg naar de gevangenis te Leeuwarden.

Zij hebben een opsluitingbevel bij zich." "In orde," ... zegt de officier van dienst. 5.30 u. Het Huis van Bewaring te Leeuwarden wordt opgebeld: "Hier hoofdbureau van politie. Namens de officier van dienst deel ik U mee, dat twee agenten, drie arrestanten brengen. Zij zijn voorzien van een opsluitingbevel". "In orde," zegt het hoofd van de gevangeniswacht. 5.40 u. Er wordt gebeld aan de poort van de gevangenis.

Twee portiers gaan naar de grote deur en openen het winket. "Wij hebben hier drie arrestanten". Het opsluitingbevel wordt overhandigd. "o, die, ja daarover is gebeld. Laat ze maar binnen". De poort draait open. De "agenten" stappen met hun "arrestanten" binnen. Zij leiden hen naar het wachtlokaal. "Handen omhoog!" hoort plotseling de gevangeniswacht. Vijf revolvers zijn op haar gericht. De "arrestanten" zowel als de "agenten" zijn KP'ers.

"Meewerken, heren!" luidt het bevel aan de gevangenisbeambten. En zij werken mee. De wachtcommandant bedient de telefoon met de woorden en- de intonatie, die de KP verlangt. Anderen gaan de cellen langs om er uit te halen, wie op de lijst van de KP staan aangegeven. En ondertussen laten de vijf KP'ers negentien makkers binnen om hen te helpen bij de uitvoering van het bevrijdingsplan.

Als alle uit hun cel gehaalde gevangenen in de gang staan, verbijsterd, ontroerd, dol van vreugde, voorzover zij kunnen geloven, dat zij werkelijk de vrijheid tegemoet gaan ... rinkelt de poortbel luid en dreigend.

De portiers berichten, dat twee man van de SD met enkele arrestanten voor de poort staan. En ditmaal zijn het echte SD'ers. Het brengt ontsteltenis. "Laat ze binnen," zegt de commandant, Piet Kramer. De Duitsers stappen de drempel over ... en staren verbluft in de trompen van pistolen der KP. Als lammetjes geven zij hun wapens en hun uniformen af en laten zich opsluiten in een van de ontruimde cellen.

Hun arrestanten mogen zich bij de bevrijde gevangenen voegen. Afmars! Groep voor groep worden de gevangenen uitgeleid. BS'ers brengen hen door de donkere straten van de verduisterde stad naar gastvrije huizen.

Voor ieder is logies besproken. En dan eindelijk wordt er groot alarm geslagen bij de Duitsers. Met een sterke macht gaan zij naar de gevangenis. Zij vinden de kooi leeg. De vogels zijn gevlogen. De volgende dag arriveert een speciaal commando van de SD in Leeuwarden. Een week lang zoeken de bekwaamste speurders van de Duitsers. Zij vinden niemand, noch van de bevrijden, noch van de overvallers. En represailles worden niet genomen. De Groningse SD had wraak gewild. Leeuwarden was er tegen. De Haagse SD besloot: geen represailles.

Bron: Het grote Gebod. http://www.veteranen-online.nl

Film De Overval

(1962) gerestaureerd 29 jan 2002
AMSTERDAM - De speelfilm 'De Overval' uit 1962, naar het scenario van dr. Lou de Jong, is door het filmmuseum in Amsterdam volledig gerestaureerd en geconserveerd. Uit vier zwaar aangetaste kopieën van de speelfilm is één gaaf exemplaar gemaakt tijdens een ruim vier jaar durende restauratieklus.

De 98 minuten durende speelfilm gaat over de historische bevrijding in 1944 van tientallen gevangen verzetslieden uit de gevangenis 'De Blokhuispoort' in Leeuwarden door de ondergrondse. Het filmmuseum had het negatieforigineel jarenlang in zijn archief, als schenking van de toenmalige productiemaatschappij, maar die was incompleet en beschadigd. Bovendien werd het resterende filmmateriaal door ontbinding langzaam vernietigd.

Door de weinige nog resterende filmkopieën op te sporen konden alle scènes uit de complete film "bijeen worden gesprokkeld", aldus Ad Pollé, coördinator van de afdeling filmcollectie van het Filmmuseum. De beste nog resterende kopie kwam uit de kelders van het Citytheater in Amsterdam. Met de kopieën als 'puzzelstukjes' kon het beeldmateriaal volledig opnieuw worden gemonteerd. Daarna is met digitale technieken het geluidsspoor weer helemaal hersteld. De film draait komende maand in het Filmmuseum.

De restaurateurs zouden het leuk vinden als de film ook wordt vertoond in Leeuwarden. De gevangenis, waar het waar gebeurde verhaal zich afspeelde, wordt nog steeds als huis van bewaring gebruikt, maar minister van Justitie Korthals wil de eeuwenoude stadsgevangenis over enkele jaren sluiten.

© 1996-2002 Dagblad De Telegraaf. Alle rechten voorbehouden.

De Overval op DVD

In het Verzetsmuseum Friesland werd op zaterdag 20 december 2003 om 15.00 uur de DVD-versie van de speelfilm De Overval gepresenteerd. Het was die dag precies 41 jaar geleden dat de film in Amsterdam in première ging. De eerste exemplaren werden overhandigd aan Goffe Hoogsteen en Jelle Visser. Zij zijn de enige twee nog levende KP-ers die aan de Kraak op 8 december 1944 hebben deelgenomen. Het uitbrengen van De Overval (1962) is een initiatief van het Verzetsmuseum Friesland in samenwerking met het Filmmuseum in Amsterdam en Omrop Fryslân.

De Overval wordt gerekend tot de klassiekers van de Nederlandse filmgeschiedenis. De film is gebaseerd op een werkelijk uitgevoerde bevrijdingsactie van de Friese KP (KnokPloeg, de gewapende tak van het verzet). Op 8 december 1944 wisten de samenwerkende Knokploegen in Friesland 51 verzetsmensen uit het Huis van Bewaring in Leeuwarden te bevrijden. Er ging een minutieus uitgewerkt plan aan ‘de Kraak’ vooraf, want er mocht geen schot gelost worden om de nabij gehuisveste bezetters niet te alarmeren. De actie werd feilloos uitgevoerd en er volgden, heel uitzonderlijk, geen represailles.

Dankzij de film De Overval is deze opmerkelijke verzetsdaad verankerd in de nationale herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Dr. L. de Jong, destijds directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, schreef het scenario in nauw overleg met de betrokken KP’ers. De Overval, geregisseerd door de Engelsman Paul Rotha, was de eerste grote speelfilm over het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De film is een spannende en waarheidsgetrouwe reconstructie die te karakteriseren is als een voor die tijd opvallend volwassen productie. De verrassend levensechte acteerprestaties zijn voor een belangrijk deel te danken aan de dialoogregie van Kees Brusse.

De film is in 2002 door het Filmmuseum in Amsterdam volledig gerestaureerd en geconserveerd. Uit vier zwaar aangetaste kopieën van de speelfilm is één gaaf exemplaar gemaakt tijdens een ruim vier jaar durende restauratieklus. Met de kopieën als 'puzzelstukjes' kon het beeldmateriaal volledig opnieuw worden gemonteerd. Daarna is met digitale technieken het geluidsspoor weer helemaal hersteld. Het Verzetsmuseum wijdde een jubileumtentoonstelling aan de film getiteld Van Kraak tot Overval die precies veertig jaar na de première, op 20 december 2002 in aanwezigheid van vele betrokkenen werd geopend.

De tentoonstelling vormde de aanleiding om de gerestaureerde film, die door velen nog altijd wordt beschouwd als een van de beste Nederlandse oorlogsfilms, op DVD uit te brengen Naar aanleiding hiervan maakte regisseur Geart de Vries de documentaire De Kraak en de Film. In het programma worden mensen aan het woord gelaten die nog aan ‘de Kraak’ op de Leeuwarder gevangenis hebben deelgenomen en kijken acteurs terug op de opnames van de film. De Kraak en de Film werd uitgezonden door Omrop Fryslân op Nederland 1 op 4 en 5 mei 2003.

Deze documentaire is integraal op de DVD opgenomen. De DVD gaat vergezeld van een twaalf pagina’s tellende brochure getiteld De Overval, een film die geschiedenis maakte, waarin de achtergronden van de Kraak en de totstandkoming van de film worden toegelicht. De DVD is (voorlopig) alleen te koop in de museumwinkels van het Verzetsmuseum Friesland/Fries Museum te Leeuwarden en het Filmmuseum te Amsterdam.

Bron: verzetsmuseum leeuwarden

Naam - Verzetsnaam - Toenmalige woonplaats - Toenmalig beroep

Gerben Oppewal
Gerard - Franeker - Marechaussee
Joop Willems
Berend - Leeuwarden - Politie-agent
Jelle Visser
Jelle - Leeuwarden - Chauffeur
Pieter Gerke Oberman
Piet Kramer - Dokkum - Houthandelaar
Wim Steginga
Wim - Sneek - Timmerman
Christiaan Hofing
Arie - Alkmaar - Marechaussee
Egbert Bultsma
Eppie - Leeuwarden -Vertegenwoordiger
Gerrit Jan Niesing
Chris - Delfstrahuizen - Waterpolitie
Jan Gerardus Visser
Jelle - Sneek - Opperwachtmeester
Pieter jan Stavast
Cor - Nieuwe Pekela - Marechaussee
Piet Schuddeboom
Piet S - Leeuwarden - Inspecteur R.B.H.
Gerardus A. Reeskamp
Harry - Naarden - Apothekersassistent
Jantinus Pieters
Tinus - Broek in Waterland - Garagehouder
Ernst Hendricus Rob
Ab - Rotterdam - Opperwachtmeester
Hans Deinum
Hans - Workum - Handelaar
Goffe Hoogsteen
Theo - Surhuizum - Meubelmaker
Ale IJtsma
Johan - Stroobos - Schippersknecht
Hendrikus Rijpkema
Henkie - Sneek - Boekhouder
Jan Barendsma
John - Huizum - Sportleraar
Willem Leijstra
Antoon - Drachten - Kruidenier
Hepke Paauw
Klaas - Gerkesklooster - Klompenmaker
Jacob Abels
Frits - Gerkesklooster - Bakkersknecht
Simon Cuipers
Marten - Echtenerbrug - Matroos
Tjitse van 't Zet
Jaap - Oosterend - Terpbaas
Johannes Kolf
Jodocus - Westmaas - Politie-agent

Lees ook het boek: 'Johannes Kolf, de verzetsstrijder 'Jodocus' 
Arends J. Wijnsma. - Franeker